یهكێكی تر له چالاكیهكانی بهشی پهروهردهی تایبهت لهئاستی
(SDG10)،
ڕۆژی دوو شەممە بەرواری (2026/1/26) لەلایەن بەڕێز (د.كارۆخ جوهر جلال) پێشكهشكرا، بهئامادهبوونی مامۆستایانی بهشهكهمان.
لهژێر ناونیشانی جیهانی نابینا، چۆنیەتی پرۆسەی خەون بینینی نابینا و کارکردنی پرۆسە هەستیەکانی نابینا “
پرۆسەی خەون بینین چۆن ڕودەدات ؟
پرۆسەی خەون بینین یەکێکە لە ئاڵۆزترین و سەرنجڕاکێشترین چالاکییەکانی مێشک. زاناکان پێیان وایە خەون تەنها “وێنە” نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی بایۆلۆژی و دەروونی گرنگە بۆ تەندروستی مێشک. قۆناغەکان و هۆکارەکانی ڕوودانی خەون بینین.
١. قۆناغی خەوی قووڵ (REM).
زۆربەی خەونەکان لە قۆناغێکدا ڕوودەدەن کە پێی دەوترێت
REM (Rapid Eye Movement)
یان “جوڵەی خێرای چاو”. لەم قۆناغەدا:
-چالاکی مێشک: مێشک هێندەی کاتی بەخەبەربوون چالاک دەبێت.
-ئیفلیجی کاتی: جەستە بە شێوەیەکی سروشتی “توشی پەککەوتووی دەبێت” (بۆ ئەوەی مێشک ڕێگری بکات لەوەی بە جەستە خەونەکانمان جێبەجێ بکەین و زیان بە خۆمان بگەیەنین).
-جوڵەی چاو: چاوەکان بە خێرایی لەژێر پێڵووەکاندا دەجوڵێن.
٢. ڕۆڵی بەشەکانی مێشک لە کاتی خەوندا:
خەون بینین ئەنجامی کارلێکی چەند بەشێکی مێشکە:
-ئەمیگدالا :ئەم بەشە بەرپرسە لە هەستەکان (وەک ترس و خۆشی). چالاکبوونی ئەم بەشە وادەکات خەونەکان زۆر جار بارگاوی ببن بە هەستی بەهێز.
-هیپۆکامپوس: بەرپرسە لە بیرەوەری. وادەکات مێشک زانیاری و ڕووداوەکانی ڕۆژ بەکاردەهێنێتەوە بۆ دروستکردنی چیرۆک لە خەونەکە.
-بەشی پێشەوەی مێشک : ئەم بەشە بەرپرسە لە لۆژیک و بڕیاردان. لە کاتی خەوندا چالاکییەکەی کەم دەبێتەوە، هەر بۆیە خەونەکان زۆر جار( بێمانا و سەیر و نامۆ و دوور لە لۆژیک) دەبن، بەڵام ئێمە لەناو خەونەکەدا هەستی پێ ناکەین.
بۆچی خەونەکانمان زوو لەبیر دەچێتەوە؟
زۆربەی خەڵک تەنها چەند چرکەیەک دوای بەئاگاهاتنەوە، 90%ی خەونەکانیان لەدەست دەدەن.
-هۆکارە سەرەکییەکان ئەمانەن:
کیمیای مێشک: لە کاتی خەوی قووڵدا
REM))
ئاستی ماددەی نۆرئەپینێفرین
Norepinephrine) )
لە مێشکدا زۆر کەم دەبێتەوە. ئەم ماددەیە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە چەسپاندنی بیرەوەرییەکان. بەبێ ئەم ماددەیە، مێشک ناتوانێت خەونەکە وەک بیرەوەرییەکی درێژخایەن تۆمار بکات.
نەبوونی تەرکیز: کاتێک بەخەبەر دێین، مێشکمان یەکسەر دەست دەکات بە بیرکردنەوە لە ئەرکەکانی ڕۆژ (کاتژمێر چەندە؟ چی بخۆم؟ ئەم گۆڕانکارییە خێرایەی تەرکیز دەبێتە هۆی سڕینەوەی ئەو وێنە لاوازانەی کە لە خەونەکەدا مابوونەوە.
پەیوەندی نێوان بەشەکانی مێشک: لە کاتی خەوندا، پەیوەندی نێوان ئەو بەشانەی بەرپرسن لە “هەست” و ئەو بەشانەی بەرپرسن لە “تۆمارکردنی زانیاری” لاواز دەبێت
نابیناکان وەک هەموو کەسێک خەون دەبینن، بەڵام بە هەمان شێوە نا.
خەونی نابیناکان تێکەڵەیەک لە زانیارییە هەستیارەکانە کە بە هەستەکانیان لێکدەدرێتەوە و چڕی و قووڵایی خەونەکان بەپێی ئەو کاتەی کە بیناییان لەدەستداوە دەگۆڕێت.
بەڵکو خەونەکانیان پشت بە هەستەکانی تریان دەبەستێت، وەک بۆنکردن و بۆنکردن و دەست لێدان.. ئایا نابینا خەون دەبینێت؟
ئەوانەی بە نابینایی لەدایکبوون: ئەمانە لە خەونەکانیاندا هیچ “وێنەیەک” نابینن. لەبەر ئەوەی مێشکیان هەرگیز وێنەی تۆمار نەکردووە، بۆیە ناتوانن وێنە دروست بکەنەوە. لە جیاتی وێنە، خەونەکانیان زۆر دەوڵەمەندە بە هەستەکانی تر وەک:
دەنگ (بیستن): گفتوگۆ و دەنگەکان زۆر بە ڕوونی دەبیستن.
بۆن و تام. (دەست لێدان): هەستکردن بە شتەکان. هەست و سۆز: ترس، خۆشی، و دڵەڕاوکێ.
ئەوانەی دواتر نابینا بوون:
ئەگەر کەسێک پێشتر بینای هەبووبێت و دواتر لەدەستی دابێت، ئەوا وێنە لە خەونەکانیدا دەبینێت. مێشکیان ئەو وێنانە بەکاردێنێتەوە کە پێشتر تۆماری کردوون. بەڵام توێژینەوەکان ئاماژە بەوەدەکەن بە تێپەڕبوونی ساڵەکانی تەمەن، ڕەنگە وردە وردە وێنەکان کاڵ ببنەوە و هەستەکانی تر (دەنگ و بۆن) زاڵ ببن بەسەر خەونەکانیاندا.
